Pil ve Akümülatörlerin İthalat Denetimi Tebliği (Mülga)(Ürün Güvenliği ve Denetimi: 2022/15)
PİL VE AKÜMÜLATÖRLERİN İTHALAT DENETİMİ TEBLİĞİ
(ÜRÜN GÜVENLİĞİ VE DENETİMİ: 2022/15)
Ticaret
Bakanlığından: 31.12.2021 tarih ve 4. Mükerrer R.G.
Genelgeler 1
Tasarruflu
yazılar 1 2
381
G.G.T. (Gümrük
İşlemleri) Seri
No 102 (İhtisas)
2023/12
Tebliğ ile YÜRÜRLÜKTEN KALDIRILMIŞTIR.
Amaç ve kapsam
MADDE 1 -
(1) Bu Tebliğin amacı, Ek-1'de belirtilen ürünlerin,
ithalatta 31/8/2004 tarihli ve 25569 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Atık Pil
ve Akümülatörlerin Kontrolü Yönetmeliğine
uygunluğunun denetimine ilişkin usul ve esasları düzenlemektir.
(2)
Bu Tebliğ Serbest Dolaşıma Giriş Rejimine tabi tutulacak ürünleri kapsar.
(3)
Bu Tebliğ Hariçte İşleme Rejimi uyarınca ihraç edilip geri gelen eşyaları
kapsamaz.
Dayanak
MADDE 2 -
(1) Bu Tebliğ, 28/1/2013 tarihli ve 2013/4284 sayılı
Bakanlar Kurulu Kararı ile yürürlüğe konulan Teknik Düzenlemeler Rejimi
Kararının 4 üncü maddesine dayanılarak hazırlanmıştır.
Tanımlar
MADDE 3 -
(1) Bu Tebliğde geçen;
a)
AQAP belgesi: Milli Savunma Bakanlığı tarafından verilen Endüstriyel Kalite
Güvence Seviye Belgesini,
b)
A.TR Dolaşım Belgesi: Türkiye veya Avrupa Topluluğu'nda serbest
dolaşımda bulunan eşyanın Gümrük Birliği çerçevesinde tercihli rejimden
yararlanabilmesini sağlamak üzere, gümrük idaresince ya da bu idare
tarafından yetki verilmiş kuruluşlarca düzenlenip gümrük idaresince vize edilen
belgeyi,
c)
Bakanlık: Ticaret Bakanlığını,
ç)
Çevre Uyum İzni: Atık Pil ve Akümülatörlerin Kontrolü Yönetmeliği kapsamında
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığından alınan izni,
d)
Denetim Birimi: Bakanlığın Bölge Müdürlüklerine bağlı ürün güvenliği denetimlerinden
sorumlu Ürün Güvenliği Denetimleri Müdürlüklerini,
e)
Dış Ticarette Risk Esaslı Kontrol Sistemi (TAREKS): Ürün Güvenliği ve Teknik
Düzenlemeler Mevzuatı uyarınca yürütülen denetim, uygunluk ve izin işlemlerinin
elektronik ortamda ve risk analizi esaslı olarak yapılması amacıyla kurulan
internet tabanlı uygulamayı,
f)
Fiili denetim: Belge kontrolü, işaret kontrolü, fiziki muayene ve laboratuvar
testinden biri veya birkaçını,
g)
Geri gelen eşya: 7/10/2009 tarihli ve 27369 mükerrer sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan
Gümrük Yönetmeliğinin
446 ncı maddesinin
birinci fıkrasının (a), (b) ve (c) bentlerinde tanımlanan nedenlerle geri gelen
daha önce ihraç edilmiş eşyayı,
ğ)
Kapsam dışı: GTİP olarak Ek-1'de belirtilmekle birlikte,
Atık Pil ve Akümülatörlerin Kontrolü Yönetmeliği kapsamına girmeyen ürünü,
h)
Kullanıcı: TAREKS aracılığıyla firmalar adına işlem yapmak üzere
yetkilendirilmiş kişileri,
ı)
Risk: Tebliğ kapsamında yer alan ürünlerin Atık Pil ve Akümülatörlerin Kontrolü
Yönetmeliğine uygun olmama ihtimalini,
i)
Risk analizi: Ek-1'de yer alan ürünlerin risk derecesini ve fiili denetime
yönlendirilip yönlendirilmeyeceğini belirlemek amacıyla, TAREKS'te firma
hakkındaki bilgiler; geçmişte yapılan ithalat denetimleri ile piyasa gözetimi
ve denetimi sonuçları; üretici veya ithalatçı firma ya da kullanıcısı; giriş gümrüğü;
ürünün cinsi, markası, modeli, fiyatı ve miktarı; menşe, çıkış, sevk veya
ticaret yapılan ülke ve risk tespiti için kullanılabilecek diğer bilgilerden
hareketle yapılan işlemi,
ifade
eder.
TAREKS ve firma tanımlaması
MADDE 4 -
(1) Pil ve akümülatörlerin ithalat denetimiyle ilgili tüm işlemler TAREKS
üzerinden ve risk analizine göre yapılır.
(2)
Bu Tebliğ kapsamı ürünleri ithal etmek isteyen firmaların, 29/12/2011 tarihli
ve 28157 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Dış Ticarette Risk Esaslı Kontrol Sistemi
Tebliği (Ürün Güvenliği ve Denetimi: 2011/53)
çerçevesinde TAREKS'te tanımlanması ve firma adına TAREKS'te işlem yapacak en
az bir kullanıcının yetkilendirilmiş olması gerekir.
Çevre Uyum İzni başvurusu
MADDE 5 -
(1) Bu Tebliğ kapsamındaki ürünleri ithal etmek isteyen firmaların, Çevre Uyum
İzni almış olmaları gerekir.
(2)
Çevre Uyum İzni başvurusu, kullanıcı tarafından Bakanlık internet sayfasındaki
"E-İşlemler" kısmında yer alan "Dış Ticarette Risk Esaslı Kontrol Sistemi
(TAREKS) Uygulaması" bölümünü kullanılarak TAREKS üzerinden yapılır. Başvuru
için, firma ekranında "Denetim Başvurusu" başlığı altındaki "Ön İzin" alt başlığından
"Yeni Başvuru" kutucuğu altındaki "Ürün Grubu Bazında Başvuru" seçeneği ile
birlikte alınmak istenen ön izin belgesinin (Çevre Uyum İzni) işaretlenmesi
yeterlidir.
(3)
Başvuruya ilişkin Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı tarafından istenen
belgeler yazılı olarak ayrıca anılan Bakanlığa iletilir ve başvurular anılan
Bakanlık tarafından sonuçlandırılır.
İthalatçının başvurusu
MADDE 6 -
(1) Bu Tebliğ kapsamındaki denetimler Gümrük Yönetmeliğinin
181 inci maddesinin
dördüncü fıkrası çerçevesinde gümrük beyannamesinin tescili öncesinde yapılır.
(2)
Kullanıcı, Bakanlık internet sayfasının "E-işlemler" kısmında yer alan "Dış Ticarette
Risk Esaslı Kontrol Sistemi (TAREKS) Uygulaması" bölümünü veya e-Devlet
kapısını kullanarak TAREKS üzerinden ithal partisine ilişkin verileri girerek
başvurusunu yapar.
(3)
Başvuru üzerine, TAREKS tarafından firmaya, ilgili denetim birimi nezdindeki
işlemlerini takip edebilmesi amacıyla bir başvuru numarası verilir.
(4)
Verilerin doğru, eksiksiz ve zamanında girilmesinden kullanıcı sorumludur.
Muafiyetler ve istisnalar
MADDE 7 -
(1) A.TR Dolaşım Belgeli ve Çevre Uyum İznini haiz ürünlerin ithalatında TAREKS
referans numarası doğrudan oluşturulur.
(2)
AQAP belgesi sahibi sanayicilerin kendi ihtiyaçları için Ek-1'de
belirtilen ürünlerden yapacakları ithalatta, firmalarca Bakanlığa sunulan AQAP
belgesinin TAREKS'te tanımlanmasını müteakip ithal konusu her ürün için
doğrudan oluşturulan TAREKS referans numarası, içinde bulunulan yılın sonuna
kadar aynı ürünlerin müteakip ithalatında kullanılır.
(3)
Geri gelen eşya için, bu ürünlerin ihracat beyannamesi numarasının kullanıcı
tarafından TAREKS'e girilmesi ve geri gelen ürünlerin teknik mevzuata uygun olması
kaydıyla piyasaya arz edilebileceğine dair Ek-3'te yer alan
taahhütnamenin kullanıcı tarafından TAREKS'e yüklenmesini müteakip ürünün ithal
edilebileceğine dair TAREKS referans numarası doğrudan oluşturulur.
(4)
Kalp pilleri; hayati önemi haiz tıbbi aygıtlara yerleştirilmiş piller;
endüstriyel kullanım amacına bağlı olarak kalıcı olarak yerleştirilmiş pillerin
bulunduğu aletler içindeki pil veya akümülatörler; bilimsel ve mesleki alanda
kullanılan pil veya akümülatörler; sadece uzman kişiler tarafından
uzaklaştırılması gereken, kesintisiz olarak sürekli çalışması gereken aletler
içindeki pil veya akümülatörler Atık Pil ve Akümülatörlerin Kontrolü
Yönetmeliği kapsamı dışında olduğundan kapsam dışı olarak beyan edilir.
(5)
29/9/2009 tarihli ve 2009/15481 sayılı
Bakanlar Kurulu Kararı ile yürürlüğe konulan 4458 sayılı Gümrük Kanununun Bazı
Maddelerinin Uygulanması Hakkındaki Kararın beşinci kısmında belirtilen
eşyanın ithalatında TAREKS üzerinden başvuru yapılmaz, ithalat işlemleri 12 nci
maddeye göre sonuçlandırılır.
(6)
Risk analizine göre yapılacak değerlendirmede gerektiğinde, birinci, ikinci
veya üçüncü fıkra kapsamına giren ürünler de fiili denetime yönlendirilebilir.
Kapsam dışı
MADDE 8 -
(1) Başvuru konusu ithalat partisine ilişkin kapsam dışı beyanı ithalatçı
tarafından ilgili gümrük idaresine yapılır.
Risk analizi
MADDE 9 -
(1) Kullanıcıların TAREKS üzerinden beyan ettiği bilgiler çerçevesinde, fiili
denetime yönlendirilen ürünler TAREKS aracılığıyla yapılacak risk analizine
göre belirlenir.
(2)
Risk analizinde kullanılacak kriterler, gerektiğinde Çevre, Şehircilik ve İklim
Değişikliği Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı ve ilgili diğer tarafların
da görüşü alınarak, Bakanlıkça belirlenir.
(3)
Risk analizi sonucunda fiili denetime yönlendirilmeyen ürünlerin ithal
edilebileceğine dair TAREKS referans numarası doğrudan oluşturulur.
Fiili denetim
MADDE 10 -
(1) Fiili denetime yönlendirilen ürünler için Ek-2'de belirtilen
belgeler, firma adına yetkilendirilen kullanıcı tarafından başvuru günü dâhil
iki iş günü içerisinde elektronik ortamda TAREKS'e yüklenir. Firmanın başvuru
sırasında TAREKS'te talep etmesi halinde sistem tarafından ilave süre verilir. İlgili
belgelerin kullanıcı tarafından sisteme süresi içerisinde yüklenmemesi halinde
başvuru iptal edilir.
(2)
Firmalardan gerektiğinde ilave bilgi ve belge istenebilir.
(3)
Fiili denetim sonucunda ilgili mevzuata aykırılık tespit edilmemesi ya da
ürünün kapsam dışı olduğunun tespiti durumlarında, ürünün ithal edilebileceğine
dair TAREKS referans numarası oluşturulur.
(4)
İlgili mevzuata aykırılık tespit edilmesi veya ithalatçıdan talep edilen ek
bilgi ve belgelerin süresi içerisinde TAREKS'e yüklenmemesi durumunda, fiili
denetim olumsuz olarak sonuçlandırılır ve sonuç TAREKS'te ilan edilir.
(5)
İthaline izin verilmeyen ve gümrük idaresine bırakılan pil ve akümülatörlerin
tasfiyesi, söz konusu ürünlerin Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği
Bakanlığınca yetkilendirilen derneklere ve/veya lisanslı atık akü geri kazanım
tesislerine geri kazanılmak veya bertaraf edilmek üzere bedelli veya bedelsiz
teslim edilir.
(6)
TAREKS'e yüklenen, ancak ilgilisince düzenlenmediği anlaşılan test raporunun
tespiti halinde, diğer şartlar uygun olsa dahi fiili denetim olumsuz olarak
sonuçlandırılır ve sonuç TAREKS'te ilan edilir.
Kullanıcıya yapılan bildirimler
MADDE 11 -
(1) Kullanıcı, denetim sürecine ve sonucuna ilişkin sorgulamaları TAREKS
aracılığıyla yapar.
(2)
Denetim sürecine ve sonucuna ilişkin bildirimler, Dış Ticarette Risk Esaslı
Kontrol Sistemi Tebliğinin (Ürün Güvenliği ve Denetimi: 2011/53)
6 ncı maddesi kapsamında yapılan "Yetkilendirme Başvuruları" uygulamasında
kullanıcılar tarafından beyan edilen elektronik posta adresine iletilir.
Kullanıcıya ulaşmayan bildirimlerden Bakanlık sorumlu değildir.
(3)
Yapılan denetimde, üründe mevzuata aykırılık tespiti halinde durum ilgili
gümrük idaresine yazıyla ayrıca bildirilir.
TAREKS
referans numarasının gümrüklere beyanı
MADDE 12 -
(1) Ürünün ithal edilebileceğine dair TAREKS referans numarasının gümrük
beyannamesinin 44 numaralı hanesine firma tarafından kaydedilmesi zorunludur.
(2)
TAREKS referans numarası verildiği tarihten itibaren 1 yıl süreyle geçerlidir.
(3)
Gümrük idarelerine kapsam dışı olarak beyan edilen ürünlerin ithalatında,
18150099272013015773484 olarak belirlenen 23 haneli TAREKS referans numarası,
gümrük beyannamesinin
44 numaralı hanesine ithalatçı tarafından kaydedilir. Kapsam dışı olarak beyan
edilen ürünlerin, gümrük gözetiminde bulunması
kaydıyla, ilgili gümrük idaresince denetime yönlendirilmesi halinde, 5 inci ve
6 ncı maddeler çerçevesinde TAREKS üzerinden başvuru yapılır.
(4)
GTİP değişikliği sonucunda Tebliğ eki listede yer aldığı tespit edilen
ürünlerin, gümrük gözetiminde bulunması kaydıyla ilgili gümrük idaresince denetime
yönlendirilmesi halinde, 5 inci ve 6 ncı maddeler çerçevesinde TAREKS üzerinden
başvuru yapılır.
(5)
4458 sayılı Gümrük Kanununun Bazı Maddelerinin Uygulanması Hakkındaki Kararın
beşinci kısmında belirtilen eşyanın ithalatında 18150099115115014436576 olarak
belirlenen 23 haneli TAREKS referans numarası, gümrük beyannamesinin 44 numaralı
hanesine kaydedilir.
İthalatçının sorumluluğu
MADDE 13 -
(1) İthalatçı, bu Tebliğ kapsamında denetlensin veya denetlenmesin, ithal
ettiği ürünlerin her halükârda Atık Pil ve Akümülatörlerin Kontrolü Yönetmeliği
dâhil olmak üzere ilgili tüm mevzuata uygun ve güvenli olmasından, 5/3/2020
tarihli ve 7223 sayılı
Ürün Güvenliği ve Teknik Düzenlemeler Kanunu uyarınca sorumludur.
(2)
Ürünün ithaline izin verilmesi veya ürüne dair TAREKS referans numarası
oluşturulması, ürünün mutlaka mevzuata uygun ve/veya güvenli olduğu anlamına
gelmez.
(3)
Bu Tebliğ kapsamında, ürünün ithal edilebileceğine dair verilen TAREKS referans
numarası o ürünün ithalat işlemi dışında başka bir amaçla veya ürünün güvenli
ve mevzuata uygun olduğunun ispatı olarak kullanılamaz.
(4)
İthal edilmiş ürünün GTİP'sinin Ek-1'de yer aldığının
sonradan yapılan kontrol sonucunda tespit edilmesi halinde, keyfiyet ilgili
gümrük idaresi tarafından Sanayi ve Teknoloji Bakanlığına bildirilir. Sanayi ve
Teknoloji Bakanlığının ürünün güvensiz olduğunu tespit ederek gümrük idaresine
bildirmesi halinde, uygunluk değerlendirmesinin olumsuz sonuçlandığı kabul
edilir.
Yaptırımlar
MADDE 14 -
(1) Bu Tebliğe aykırı hareket edenler ile yanlış veya yanıltıcı beyanda
bulunanlar, sahte belge kullanan veya ibraz edenler veya belgede tahrifat yapanlar
hakkında, 7223 sayılı
Kanun, 27/10/1999 tarihli ve 4458 sayılı
Gümrük Kanunu, 2013/4284 sayılı
Teknik Düzenlemeler Rejimi Kararının ilgili hükümleri ve ilgili diğer mevzuat
uygulanır.
(2)
TAREKS üzerinden yürütülen denetimlerde, ilgili mevzuata, bu Tebliğ hükümlerine
ve bu Tebliğe ilişkin uygulamalara aykırı hareket eden kullanıcının yetkisi,
fiilin ağırlığına göre belirli bir süre askıya alınır, firmanın denetim
başvuruları belirli bir süre ve/veya oranda fiili denetime yönlendirilir. Bu
yaptırımlar uygulanırken belirlenen süreler ve denetim oranları, firmanın
başvuru sıklığı, varsa önceki ihlalleri ve/veya ürünün niteliği gibi hususlar
dikkate alınarak belirlenir.
Yetki
MADDE 15 -
(1) Bu Tebliğde yer alan hususlarda uygulamaya yönelik önlem almaya ve
düzenleme yapmaya Bakanlık Ürün Güvenliği ve Denetimi Genel Müdürlüğü
yetkilidir.
Yürürlükten kaldırılan tebliğ
MADDE 16 -
(1) 31/12/2020 tarihli ve 31351 dördüncü mükerrer sayılı Resmî Gazete'de
yayımlanan Pil ve Akümülatörlerin İthalat Denetimi Tebliği (Ürün Güvenliği ve
Denetimi: 2021/15)
yürürlükten kaldırılmıştır.
Geçiş süreci
GEÇİCİ MADDE 1 -
(1) 1/1/2022 tarihinden önce çıkış ülkesinde ihraç amacıyla Türkiye'ye sevk edilmek
üzere taşıma belgesi düzenlenmiş veya Gümrük Mevzuatı uyarınca gümrük
idarelerine sunulmuş olan ürünlerin ithalatı, 28/2/2022 tarihine kadar (bu
tarih dahil) ithalatçının talebi halinde, Pil ve Akümülatörlerin İthalat
Denetimi Tebliğine (Ürün Güvenliği ve Denetimi: 2021/15) göre sonuçlandırılır.
Yürürlük
MADDE 17 -
(1) Bu Tebliğ 1/1/2022 tarihinde yürürlüğe girer.
Yürütme
MADDE 18 -
(1) Bu Tebliğ hükümlerini Ticaret Bakanı yürütür.
Ek-1
ATIK PİL VE AKÜMÜLATÖRLERİN KONTROLÜ YÖNETMELİĞİ KAPSAMINDA
İTHALATTA DENETİME TABİ ÜRÜNLER LİSTESİ
GTİP
MADDE İSMİ
8506.10.11.00.00
Silindirik piller
8506.10.18.00.00
Diğerleri
8506.10.91.00.00
Silindirik piller
8506.10.98.00.00
Diğerleri
8506.30.00.00.00
Civa oksitli olanlar
8506.40.00.00.00
Gümüş oksitli olanlar
8506.50.10.00.00
Silindirik piller
8506.50.30.00.00
Düğme piller
8506.50.90.00.11
Kese (Pouch) piller
8506.50.90.00.12
Prizmatik piller
8506.50.90.00.19
Diğerleri
8506.60.00.00.00
Çinko-hava reaksiyonlu piller
8506.80.05.00.00
Voltajı 5,5 V. veya daha fazla fakat 6,5 V.'u geçmeyen
kuru çinko-karbonlu piller
8506.80.80.00.00
Diğerleri
8507.10.20.00.11
Ağırlığı 5
kg.ı geçmeyenler
8507.10.20.00.12
Ağırlığı 5
kg.ı geçenler
8507.10.80.00.11
Ağırlığı 5
kg.ı geçmeyenler
8507.10.80.00.12
Ağırlığı 5
kg.ı geçenler
8507.20.20.00.11
Traksiyoner akümülatörler
8507.20.20.00.19
Diğerleri
8507.20.80.00.00
Diğerleri
8507.30.20.00.00
Sızdırmaz olanlar
8507.30.80.00.00
Diğerleri
8507.40.00.00.00
Nikel-demirli akümülatörler
8507.50.00.00.00
Nikel-metal hidrürlü akümülatörler
8507.60.00.00.11
Silindirik olanlar
8507.60.00.00.12
Prizmatik olanlar
8507.60.00.00.13
Kese (Pouch) olanlar
8507.60.00.00.19
Diğerleri
8507.80.00.00.00
Diğer akümülatörler
Ek-2
FİİLİ DENETİME
YÖNLENDİRİLEN ÜRÜNLER İÇİN TAREKS'E YÜKLENMESİ GEREKEN BELGELER
1. Aşağıdaki gümrük belgelerinden eşyanın durumuna uygun
olan biri veya birkaçı *
−
Özet Beyan, Tır Karnesi, Transit
Refakat Belgesi veya Taşıma Belgesi (Konşimento, CMR Belgesi, CIM Taşıma
Belgesi ) (Eşyanın geçici depolama statüsünde bulunması ya da tam beyanlı
yaygın basitleştirilmiş usule tabi olması durumunda)
−
Serbest Bölge İşlem Formu, Ön Statü
Belgesi (Serbest Bölgede bulunması
durumunda)
−
Önceki gümrük rejimine ilişkin
Gümrük Beyannamesi (Antrepo, geçici ithalat ve benzeri)
−
Gümrük Beyannamesi (12 nci maddenin
3 üncü ve 4 üncü fıkraları kapsamında, gerek görülmesi halinde)
2. Fatura veya proforma fatura (*)
3. İthal edilmek istenen pil cinsi ürünün, Atık Pil ve
Akümülatörlerin Kontrolü Yönetmeliği ile belirlenen zararlı maddelere ilişkin
oran ve miktarlar dâhilinde olduğunu gösteren akredite bir laboratuvardan
alınmış test raporlarının asılları veya test raporlarının testi yapan
laboratuvar tarafından onaylanmış kopyaları
Ek-3
TAAHHÜTNAME ÖRNEĞİ
TİCARET BAKANLIĞINA
Pil ve Akümülatörlerin İthalat Denetimi Tebliği (Ürün
Güvenliği ve Denetimi: 2022/15) uyarınca, ithal etmek istediğimiz ………… GTİP'li
ve …………. isimli, ……….. numaralı ihracat beyannamesi muhteviyatı geri gelen
eşyayı, ilgili teknik mevzuatına uygun ve güvenli olmaması halinde iç piyasada
satışa sunmayacağımızı veya kullanıma arz etmeyeceğimizi, aksine hareket ettiğimiz
takdirde ithalata konu ürünün CIF değerinin % 60'ının bağlı bulunduğumuz vergi
dairesince tarafımıza tebliğ edildiği tarihteki Türkiye Cumhuriyet Merkez
Bankası döviz satış kuru üzerinden hesaplanacak Türk Lirası karşılığını bütçeye
gelir kaydedilmek üzere ödeyeceğimizi, ödemeyi 6183 sayılı Amme Alacaklarının
Tahsil Usulü Hakkında Kanun hükümlerine göre yerine getireceğimizi kabul ve
taahhüt ederiz.
İthalatçının veya
Temsilcisinin
İsmi/Unvanı
Yetkili İmza(lar)
Tarih
İthalatçının açık unvanı ve adresi
:
İlgili gümrük idaresi
:
Gümrük Beyannamesinin tarihi ve
sayısı
:
İthalatçının bağlı bulunduğu vergi
dairesinin adı
:
İthalatçının vergi sicil numarası
:
İthalatçının bağlı bulunduğu oda
ve sicil numarası
:
İthal konusu ürünün CIF değeri
:
* İlgili
denetim birimince talep edilmesi durumunda belgelerin asıllarının veya onaylı
örneklerinin ibraz edilmesi zorunludur.