Mutasyon Saka Kuşlarının İthalatı Hakkında CITES belgesi takibi

T.C. GÜMRÜK VE TİCARET BAKANLIĞI Gümrükler Genel Müdürlüğü Sayı :20117910-170.05.01 Konu :Mutasyon Saka Kuşlarının İthalatı Hakkında 20.01.2016 / 13186010 DAĞITIM YERLERİNE İlgi: a) 24.11.2014 tarihli ve 4145467 sayılı yazımız. b) 12.01.2016 tarih ve 13058495 sayılı yazımız. İlgide kayıtlı yazılarımızda özetle, CITES Sözleşmesine tabi olmayan yaban hayvanı türlerinin ticaretinde, Orman ve Su İşleri Bakanlığınca düzenlenen İhracata Uygunluk Belgesi ve İthalata Uygunluk Belgesinin gümrük beyannamelerinin tescili aşamasında gümrük idarelerince aranmasına ilişkin daha dikkatli olunması gerektiği bildirilmiş, Orman ve Su İşleri Bakanlığından alınan 20.11.2014 tarihli, 237075 sayılı ve 31.12.2015 tarih, 270972 sayılı yazılardan bahisle toplum, çevre sağlığı ve doğal populasyonlara zarar verme riski yüksek olan "Kırmızı Yanaklı Su Kaplumbağası" ve "Sarı Yanaklı Su Kaplumbağası" türlerinin ithalatında da gerekli gerekli özenin gösterilmesi hususu vurgulanmıştı. Orman ve Su İşleri Bakanlığı'ndan alınan ve bir örneği ilişikte gönderilen 11.01.2016 tarih ve 7370 sayılı yazıda; doğaya bırakıldığında ülkemiz yerli saka kuşlarının doğal genetik yapısı için risk oluşturma ihtimali yüksek olan "Mutasyon Saka Kuşları"nın ülkemize girişinin engellenmesi için denetimlerin sıklaştırılmasının gerekliliğinin altı çizilmektedir. Bilgi edinilmesi ve konuya ilişkin bağlantınız gümrük idarelerine gerekli bilgilendirmenin yapılması hususunda gereğini rica ederim. Münir UĞUZ Genel Müdür a. Genel Müdür Yrd. EK: 1 adet yazı örneği DAĞITIM: -Tüm Gümrük ve Ticaret Bölge Müdürlükleri T.C. ORMAN VE SU İŞLERİ BAKANLIĞI Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü Sayı :97117761-724.01.02- Konu :Mutasyon Saka Kuşlarının İthalatı Hk. 11.01.2016 / 007370 GÜMRÜK VE TİCARET BAKANLIĞINA (Gümrükler Genel Müdürlüğü) İlgi :TÜBİTAK Başkanlığı'nın 05.01.2016 tarihli ve 1541 sayılı yazısı. Bazı firmalar tarafından "Carduelis carduelis" mutasyon saka kuşlarının ithalatı için, Bakanlığımız Doğa Koruma ve Milli Parklar Bölge Müdürlüklerine zaman zaman başvurular yapılmaktadır. Bahse konu ithalatlarla ilgili bir sakınca olup olmadığı konusunda Bilimsel Otorite olan TÜBİTAK Başkanlığı'na görüş sorulmuş olup, TÜBİTAK Başkanlığı'nın ilgide kayıtlı yazısında; söz konusu ithalatların uygun olmadığı belirtilmekte ve konuyla ilgili ayrıntılı görüş ve bilgiler ekteki raporda yer almaktadır. Bu bağlamda; "Carduelis carduelis" mutasyon saka kuşlarının, kaçma veya doğaya bırakılma riskinin olması, kaçması muhtemel bireylerin Ülkemiz yerli saka popülasyonlarıyla çiftleşme ihtimalinin bulunması, ana popülasyonun doğal genetik yapısını bozabilmesi ve istilacı tür olabilme ihtimalinden dolayı, ithalatlarının uygun bulunmadığı hususunda; Bilgilerinize ve gereğini arz ederim. Nurettin TAŞ Bakan a. Genel Müdür EKLER: TÜBİTAK Başkanlığı'nın görüşü (5 sayfa) DAĞITIM: Gıda Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı (Gıda ve Kontrol Genel Müdürlüğü) Gümrük ve Ticaret Bakanlığı (Gümrükler Genel Müdürlüğü) TUBİTAK Sayı :27798170-045.01-1541 05/01/2016 Konu :Mutasyon Saka Kuşlarının İthalatı Hk. ORMAN VE SU İŞLERİ BAKANLIĞINA (I. Bölge Müdürlüğü - İstanbul Şube Müdürlüğü) İlgi :89097970-460.99-86217 sayılı yazınız. İlgi yazı ile "Carduelis carduelis" mutasyon saka kuşlarının ithalatında sakınca olup olmayacağı hususunda Bilimsel Otorite olarak Kurumumuzdan görüş talep edilmektedir. Kurumumuz tarafından görevlendirilen uzman akademisyenlerden alınan görüşler doğrultusunda hazırlanan ortak rapor Ek'te sunulmaktadır. Bilgilerinize saygılarımla arz ederim. Prof. Dr. Erol ARCAKLIOĞLU Başkan a. Başkan Yardımcısı V. EK: Konunun uzmanları tarafından oluşturulan ortak görüş Orman ve Şu İşleri Bakanlığı'nın TÜBİTAK Başkanlığına göndermiş olduğu 15.04.2015 / 86217 sayılı ve "Mutasyon saka kuşlarının ithalatında sakınca olup olmadığı hakkında" konulu yazısı doğrultusuna alanında uzman kişilerce hazırlanan raporlar kapsamında hazırlan ortak rapor aşağıda sunulmuştur: Konu :"Mutasyon saka kuşlarının ithalatında sakınca olup olmadığı hakkında" İlgili Tür Hakkında Özet Bilgi ve Konuyla ilgili Genel Değerlendirme Saka kuşu (Carduelis carduelis) Avrupa ve Asya kıtaları ile Afrika'nın kuzeyindeki geniş bir alanda yayılış gösteren bir ispinoz türüdür (Şekil 1). Bu tür, otsu bitkilerin zengin olduğu bodur ağaçlık alanlar, bozkırlar, orman açıklıkları, fundalıklar, makilikler, stepler, dikenlik açık alanlar, akarsu vadileri, bahçeler ve kırsal alanlarda yaşar. Şehir yaşamına da uyum sağlayanlar mevcuttur. Dört defaya kadar yavru verebilirler. Fincan büyüklüğündeki yuvalarını, ağaçların ulaşılması güç dallarının yapraklarının arasına ustalıkla gizlerler. Çoğunlukla hepsinden yavru çıkan 3-7 adet arası (genel olarak 3-5) yumurta yapar. Sadece dişi kuşun kuluçkaya yatmasıyla 14. günde yavrular yumurtadan çıkar. Yavrular yumurtadan çıktıktan 15 gün sonra yuvadan uçar. Yavruların ilk başta yüz alın ve ense tüyleri boz renklidir. Ancak ilk tülüz (tüy değiştirme) döneminde normal rengini alır. Bulunduğu bölgeye bağlı olarak, yerleşik tür, yaz veya kış ziyaretçisi ya da transit göçer durumunda olabilmektedir (Heinzel ve ark. 1995). Politipik bir türdür, yani tanımlanmış çok sayıda alt türü vardır. Bunlardan Carduelis carduelis carduelis (nominat alttür) Batı ve Orta Avrupa'da üremekte ve Akdeniz ve Karadeniz civarında kışı geçirmekte, C. c. britannica İngiltere ve Hollanda'da, C. c. balcanica Balkanlarda, C. c. niediecki Anadolu, Irak ve İran'ın bir bölümünden Mısır'a kadar olan bölgede, C. c. colchicus Kırım'dan Kafkasya'ya ve ülkemizin kuzeydoğusuna kadar olan bölgede bulunmakta, C. c. majör ise Sibirya'nın güneybatısında üremekte ve kışın bölgemize kadar gelmektedir (Heinzel ve ark. 1995, Clements ve ark. 2015). Öte yandan saka kuşu, güzel görünümü ve ötüşünden dolayı kafeslerde beslenmekte, evcil hayvan ticaretine konu olmaktadır. Hobi amaçlı evcil hayvan beslemeyle ilgili popüler kaynaklara göre, Türkiye'de, kafeslerde beslenen saka kuşlarının birçok "çeşidi" vardır; örneğin "kömürcü", "kınalı" ve "Akdeniz sakası" yerli kuşları, "geçim sakası" veya "Kasım sakası" ise sonbaharın geç döneminde ülkemizden geçiş yapan ve meraklıları tarafından daha makbul sayılan Sibirya alttürünü (C. c. majör) ifade etmektedir. Ayrıca, kapalı ortamda seçici üretim yoluyla elde edilmiş birçok "mutant" söz konusudur; bunlar da, belli başlı "kostüm" (görünüş) ve "ötüm" (ötüş) özelliklerine göre, "sarı", "renk", "inci", "albino", "pastel", "isabel", "agate" gibi adlarla anılmaktadır. Kapalı ortamlarda tutulabilen ve yaygın şekilde ticareti yapılabilen bir tür olması dolayısıyla, sakanın ülkemizdeki doğal populasyonları belli bir baskı ve tehdit altında kalmaktadır. Kuşlar kimi zaman doğadan yakalanmakta ve pazarlanmakta, yasal olmayan bu etkinlikler için kimi zaman web sayfaları da kullanılabilmektedir (örneğin, bkz.: URL 1, URL 2). Kuş göç yolları üzerinde yer alan coğrafî konumu dolayısıyla Türkiye'de göçmen kuş çeşitliliğinin zengin olması ve birçok saka kuşu alttürünün bulunabilmesi, bu türe ilişkin çeşitliliğin de daha etkili bir şekilde korunmasını gerektirmektedir. Birçok yaban hayvanı gibi saka kuşu da hâlen, 4915 sayılı "Kara Avcılığı Kanunu" (Resmî Gazete tarih ve sayısı: 11.07.2003 / 25165), "Av ve Yaban Hayvanları ile Bunlardan Elde Edilen Ürünlerin Bulundurulması, Üretimi ve Ticareti Hakkında Yönetmelik" (16.06.2005 / 25847), "Ev ve Süs Hayvanlarının Üretim, Satış, Barınma ve Eğitim Yerleri Hakkında Yönetmelik" (08.10.2011 / 28078) gibi çeşitli mevzuatla koruma altındadır. Ancak, özellikle denetim konusundaki güçlükler ve yetersizlikler nedeniyle, söz konusu türün de etkili bir şekilde korunabildiğini söylemek ne yazık ki pek mümkün olamamaktadır. Nitekim, burada söz konusu edilen "mutant" saka kuşlarının da, ülkemizde zaten mevcut oldukları ve evcil hayvan piyasasında alınıp satıldıkları (örneğin, bkz.: URL 3), yasal ithalat başvurusunda bulunan firmanın da bu kuşları en azından bir süre için bünyesinde bulundurduğu anlaşılmaktadır (bkz.: URL 4, URL Kafeslerde beslenen hayvanların doğaya salınmaları ya da kaçmaları durumunda yaban hayatı üzerine doğrudan ya da dolaylı olumsuz etkiler ortaya çıkabilmektedir (Primack 2012). Kuşlar açısından bunun en tipik örneği listede de belirtilen Psittacula krameri, Yeşil papağandır. Bu tür ülkemizin doğal bir türü olmamasına karşın 1960 lardan sonra İstanbul, Antalya, İzmir, Ankara gibi büyük şehirlerde görülen ve sayısı gittikçe artan istilacı bir türdür. Bu konu henüz ülkemizde ciddi bir sorun olmamasına karşın Avrupa'da Almanya, İspanya gibi ülkelerde türün popülasyonu son derece yoğun bir sayıya ulaşmış olması nedeniyle ciddi ekonomik ve ekolojik sorunlara yol açmaktadır. Bu konuda Avrupa Birliğinin de desteklediği bu türü Avrupa'da kontrol altına alınması ve ekonomik kaybın önüne geçilmesi için çeşitli projeler yapılmaktadır. Ülkemiz ve saka kuşu söz konusu olduğunda, bu etkilerden en önemlisi, kafes kuşlarının yabani kuşlarla eşleşmesi ve doğada yaşayan kuşların sahip oldukları genetik özelliklerin değişmesi olasılığıdır. Kafes kuşları yabani populasyonlarla karıştığında ortaya çıkan melezleşme, yaban kuşlarının karmaşık uyum mekanizmalarıyla geliştirilmiş olan doğal özelliklerinin bozulma tehdidi altına girmesine yol açabilmektedir (Mayntz 2015). Bu olasılık, ülkemiz saka populasyonları üzerinde, etki, kapsam ve boyutları itibariyle öngörülemez ve düzeltilemez sonuçlar doğurma potansiyeli taşımaktadır. Ülkemizin biyolojik çeşitliliğinin bir üyesidir ve genetik çeşitliliğin de bileşenlerinden birisidir. Biyoçeşitlilik, bir bölgedeki genlerin, türlerin, ekosistemlerin ve ekolojik olayların oluşturduğu bir bütündür. Başka bir deyişle biyoçeşitlilik, bir bölgedeki genlerin, bu genleri taşıyan türlerin, bu türleri barındıran ekosistemlerin ve bunları birbirine bağlayan olayların (süreçlerin) tamamını kapsar. Her ekosistemin kendine özgü bir biyolojik çeşitliliği vardır ve biyolojik çeşitlilik bir doğal zenginliktir. Bir ülkedeki bitki ve hayvan türleri, hem o ülkenin, hem de dünyanın biyolojik zenginliği olarak kabul edilir. Bir ekosistemdeki biyolojik çeşitliliğin fazla olması o ekosistemin diğer ekosistemlere göre üstün olması anlamına gelmez. Biyolojik çeşitlilik sürdürülebilir kalkınmanın sağlanmasına yardımcı olur ve üç farklı kavramdan oluşur. Bunlar genetik çeşitlilik, tür çeşitliliği ve ekosistem çeşitliliğidir. Bu bağlamda, ülkemizde mutant formu doğal popülasyon olarak bulunmayan ve dışarıdan ülkemize sokulması (ithalatı) önerilen bu türün, mevcut biyolojik çeşitliliğin ve gen havuzunun stabiletesi üzerinde olumsuz etkiler oluşturması muhtemeldir. Bu etkiler şu şekilde özetlenebilir: Genetik Çeşitliliğe Zararları: "Mutant tür" ana (doğal) populasyonundan koparılarak, bazı değişikliklere seçilim ya da belirli gen değişimleriyle uğratılmış populasyonlar mutasyona uğramış türler olarak adlandırılabilir. Söz konusu mutant saka türleri, ülkemize kafes kuşu olarak sokulmak ve ticareti yapılmak istenmektedir. Ancak genetiği değiştirilmiş bu türlerin doğaya bir toplu hale ve/veya birey olarak kaçma ya da bırakılma riskleri bulunmaktadır. Bu durumda ülkemizdeki ana populasyonla genetik çakışmaya ve melezlenmeye girerek mevcut doğal populasyonunun genetik havuzunda bozulmalara yol açabilir. Bu durum, yerel saka türlerimizin gen havuzunda olumsuz değişikliklere de neden olabilir. Ayrıca kafes kuşlarının ötüşü daha güzel ve kuvvetli olacağından, doğal populasyonlarda da üreme şansları ve doğal populasyonda çiftleşme ve üreme rekabetinde üstünlük sağlama şansları da daha fazla olabilecektir. Tür Çeşitliliğine Zararları: Belli bir ekosistemin yerlisi olmayıp önceden tahmin edilemeyen şekil ve zamanlarda, istem dışı olarak bir bölgeye dışarıdan gelen yeni türlere "istilacı (egzotik) türler" denilmektedir. İstilacı türlerin yayılımı, gemilerin balast suları ile insan eliyle ve ekosistemlerdeki değişiklikler sebebiyle türlerin yer değiştirmesi ve/veya ticari amaçla sokulmaları ile gerçekleşmektedir. İnsanlığın giderek daha çok hareket halinde olması çeşitli canlıların bir ekosistemden diğerine geçme hızlarını radikal bir biçimde artırmıştır. Egzotik türler doğal alanları işgal ettikçe (biyoistila), bu yayılma ile başa çıkamayan yerli türler, yok olma tehlikesi ile karşı karşıya kalmaktadırlar. Ait olmadıkları ekosisteme gelerek yaşamayı, hatta koloniler kurmayı başaran istilacı türlerin verebilecekleri zararlar ekolojik anlamda işgalci türlerin, doğal türlerin biyolojik çeşitliliği ve ekolojik dağılımlarını etkileyip azalttığı durumlardır. Yapılan çalışmalar her hafta, hatta bazen her gün, yayılımcı türlerin dünyada bir bölgeyi işgal ettiğini göstermektedir. Özetle, mutasyon sakaların ülkemize girişi sonrası, - KAÇMA VE/VEYA BIRAKILMA RİSKİNİN OLMASI, - KAÇMASI MUHTEMEL BİREYLERİN ÜLKEMİZ YERLİ SAKA POPULASYONLARIYLA ÇİFTLEŞME OLASILIĞI OLMASI VE ANA POPÜLASYONUN DOĞAL GENETİK YAPISINI BOZABİLMESİ, - İSTİLACI TÜR OLABİLME POTANSİYELLERİ VE BUNA BAĞLI EKOLOJİK NİŞ ÇAKIŞMALARINA NEDEN OLABİLECEKLERİNDEN DOLAYI, bunların ülkemize taşınması, bulundurulması ve üretilmesinin uygun olmayacağı düşünülmektedir. Referanslar Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. IIiff, D. Roberson, T. A. Fredericks, B. L. Sullivan & C. L. Wood (2015): The eBird/Clements checklist of birds of the world: v2015. - [www.birds.cornell.edu/clementschecklist] Heinzel, H., R. Fitter & J. Parslow (1995): Türkiye ve Avrupa'nın Kuşları.- DHKD Yay., İstanbul. Mayntz, M. (2015): How Pet Birds Hurt Wild Birds.- [birding.about.com/od/Threats/fl/How-Pet-Birds- Hurt-Wild-Birds.htm] Primack, R. B. (2012): Koruma Biyolojisi.- Çev. Ed.: Dönmez, A. A., Dönmez, E. O., Hacettepe Üniv. Yay., Ankara. URL 1: www.alalimsatalim.com/ikinciel/kinali_saka_kusu_dogadan_yakalandi/1614355.htm URL 2: www.alalimsatalim.com/ikinciel/121_3_Kapili_Kapanca/1148859.htm URL 3: www.mybestpetshop.com/kategori/mutasyon-saka URL 4: www.facebook.com/permalink.php?stor_fbid=711082535679915&id=393782184076620 URL 5: www.facebook.com/permalink.php?stor_fbid=705717019549800&id=393782184076620